Viêm gan thể vùi do virus trên gà: Nguyên nhân, bệnh tích và biện pháp kiểm soát

Viêm gan thể vùi, viết tắt là IBH (Inclusion Body Hepatitis), là bệnh virus cấp tính thường gặp ở gà thịt non. Bệnh đặc trưng bởi tỷ lệ chết tăng đột ngột, gan sưng, nhạt màu hoặc xuất huyết và xuất hiện các thể vùi trong nhân tế bào gan khi kiểm tra mô bệnh học.

Tác nhân gây bệnh là adenovirus gia cầm, gọi tắt là FAdV. Virus có thể truyền từ đàn giống sang gà con qua trứng và tiếp tục phát tán theo đường ngang trong trại. Một số chủng FAdV có thể trực tiếp gây bệnh, trong khi Gumboro, thiếu máu truyền nhiễm, độc tố nấm mốc và các yếu tố gây suy giảm miễn dịch có thể làm bệnh trầm trọng hơn.

Bài viết được CHANNUOI.VN biên soạn và cập nhật độc lập từ các tài liệu thú y. Nội dung không phải bản dịch nguyên văn và không sử dụng hình ảnh của nguồn tham khảo.

Viêm gan thể vùi là bệnh gì?

IBH là một hội chứng viêm gan cấp tính liên quan đến adenovirus gia cầm thuộc chi Aviadenovirus, họ Adenoviridae.

Bệnh thường biểu hiện bằng:

Tỷ lệ chết tăng nhanh;
Gà ủ rũ và tụ lại;
Gan sưng, vàng nhạt hoặc xuất huyết;
Hoại tử tế bào gan;
Thể vùi trong nhân tế bào gan;
Có thể kèm suy giảm miễn dịch và nhiễm khuẩn thứ phát.

IBH chủ yếu gặp ở gà thịt dưới 6 tuần tuổi, nhưng độ tuổi mắc bệnh có thể thay đổi theo miễn dịch mẹ, độc lực virus, đường truyền lây và tình trạng sức khỏe của đàn.

Tác nhân gây bệnh

Adenovirus gia cầm

FAdV là virus:

Chứa DNA sợi đôi;
Không có vỏ bọc lipid;
Có sức đề kháng tương đối cao ngoài môi trường;
Có nhiều loài và type huyết thanh khác nhau;
Có thể tồn tại ở những đàn gia cầm không biểu hiện triệu chứng.

Hệ thống phân loại FAdV gồm 5 nhóm loài truyền thống từ A đến E và nhiều type huyết thanh. Một số type thường liên quan đến IBH gồm:

FAdV-2;
FAdV-8a;
FAdV-8b;
FAdV-11.

Trong khi đó, FAdV-4 thường liên quan nhiều hơn đến hội chứng viêm gan – tràn dịch màng tim, gọi tắt là HHS. Tuy nhiên, mối liên hệ giữa type virus và biểu hiện bệnh có thể thay đổi theo khu vực và chủng lưu hành.

Theo MSD Veterinary Manual, FAdV liên quan đến IBH và HHS là những tác nhân quan trọng trên gà thịt non, có khả năng truyền theo cả chiều dọc và chiều ngang.

Có phải mọi FAdV đều gây bệnh?

Không. Adenovirus gia cầm phân bố rộng và có thể được phát hiện ở cả gà khỏe mạnh. Kết quả PCR dương tính với FAdV không tự động đồng nghĩa virus đang là nguyên nhân gây chết.

Khả năng phát bệnh phụ thuộc vào:

Type và chủng virus;
Độc lực của chủng lưu hành;
Tuổi gà khi nhiễm;
Mức kháng thể mẹ;
Liều virus;
Đường truyền dọc hay truyền ngang;
Tình trạng miễn dịch;
Các bệnh đồng nhiễm;
Điều kiện quản lý và dinh dưỡng.

Một số chủng FAdV độc lực cao có thể tự gây IBH trên đàn không mắc bệnh suy giảm miễn dịch. Tuy nhiên, tổn thương túi Fabricius, tuyến ức hoặc hệ tạo máu do tác nhân khác thường làm tỷ lệ chết và mức độ bệnh tăng lên.

Đối tượng dễ mắc bệnh

IBH chủ yếu được ghi nhận trên gà thịt thương mại, đặc biệt ở gà dưới 6 tuần tuổi. Bệnh cũng có thể xuất hiện trên:

Gà giống;
Gà hậu bị;
Gà đẻ;
Gà tây;
Chim bồ câu nuôi;
Ngỗng và một số loài chim khác.

Gà mắc bệnh khi còn rất nhỏ thường gợi ý khả năng:

Truyền virus từ đàn bố mẹ;
Miễn dịch mẹ không đầy đủ;
Đàn giống nhiễm virus trong giai đoạn đẻ;
Virus lưu hành sớm tại trại ấp hoặc trại nuôi.

Đường truyền lây

Truyền dọc qua trứng

Gà giống nhiễm FAdV có thể truyền virus sang đời con qua trứng. Gà con nở ra mang virus có thể:

Phát bệnh sớm;
Bài thải virus;
Làm lây nhiễm những con khác trong cùng lô;
Đưa virus vào trại nuôi ngay từ ngày đầu.

Truyền dọc có ý nghĩa đặc biệt trong những ổ bệnh xuất hiện ở gà con vài ngày tuổi.

Kháng thể mẹ có thể bảo vệ gà con trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên, mức bảo hộ phụ thuộc vào type virus và khả năng miễn dịch của đàn bố mẹ.

Truyền ngang

Virus được bài thải chủ yếu qua phân và có thể lan truyền thông qua:

Chất độn chuồng;
Nước uống;
Thức ăn;
Khay, lồng và thiết bị;
Quần áo, giày dép;
Phương tiện vận chuyển;
Dụng cụ bắt và chuyển gà;
Người chăm sóc;
Gà mang virus không biểu hiện triệu chứng.

FAdV không có vỏ bọc nên có thể tồn tại tương đối tốt trong môi trường và đề kháng với một số điều kiện bất lợi.

Vai trò của suy giảm miễn dịch

Trước đây, IBH thường được xem chủ yếu là bệnh thứ phát sau suy giảm miễn dịch. Nghiên cứu hiện nay cho thấy một số chủng FAdV có thể trực tiếp gây bệnh trên gà không mắc bệnh nền.

Dù vậy, các yếu tố sau vẫn có thể làm IBH nghiêm trọng hơn:

Virus Gumboro;
Virus thiếu máu truyền nhiễm ở gà;
Marek;
Độc tố nấm mốc, đặc biệt aflatoxin;
Dinh dưỡng không cân đối;
Stress nhiệt;
Mật độ nuôi cao;
Nhiễm khuẩn thứ phát;
Chất lượng gà con kém.

Khi chẩn đoán IBH, không nên dừng lại sau khi phát hiện FAdV. Cần kiểm tra đồng thời túi Fabricius, tuyến ức, tủy xương, thức ăn và những tác nhân gây suy giảm miễn dịch khác.

Thời gian ủ bệnh và diễn biến

Thời gian ủ bệnh có thể ngắn, đặc biệt khi gà non tiếp xúc với chủng độc lực cao. Biểu hiện nổi bật thường là tỷ lệ chết tăng đột ngột mà trước đó đàn chỉ có triệu chứng nhẹ hoặc không rõ ràng.

Trong một đợt IBH điển hình:

Tỷ lệ chết tăng nhanh;
Đỉnh chết có thể xuất hiện trong vài ngày;
Số chết thường giảm sau khoảng 5–7 ngày;
Một số đàn kéo dài hơn khi có đồng nhiễm;
Những con sống sót có thể phục hồi nhưng tăng trọng bị ảnh hưởng.

Tỷ lệ chết biến động rất rộng. Tài liệu chuyên ngành ghi nhận IBH có thể gây chết từ mức thấp đến hàng chục phần trăm, tùy chủng virus và các bệnh phối hợp. Không nên sử dụng một tỷ lệ cố định để chẩn đoán.

Triệu chứng lâm sàng

Triệu chứng thường không đặc hiệu:

Chết đột ngột;
Ủ rũ;
Tụ thành nhóm;
Xù lông;
Giảm ăn;
Chậm vận động;
Cánh rũ;
Da và mào nhợt;
Phân nhầy màu vàng xanh;
Tăng trọng giảm;
Đàn không đồng đều.

Một số con chỉ biểu hiện triệu chứng trong khoảng 1–2 ngày trước khi chết hoặc hồi phục.

Nếu có đồng nhiễm với virus thiếu máu truyền nhiễm, gà có thể nhợt nhạt, xuất huyết dưới da, tủy xương nhạt và suy giảm miễn dịch rõ hơn.

Bệnh tích đại thể

Bệnh tích ở gan

Gan là cơ quan có tổn thương nổi bật nhất:

Gan sưng và to;
Màu vàng nhạt hoặc vàng nâu;
Bề mặt loang lổ;
Có nhiều điểm xuất huyết;
Có ổ hoại tử màu nhạt;
Gan mềm, dễ vỡ;
Có thể xuất huyết lan rộng khi bệnh nặng.

Một số trường hợp gan có màu đỏ sẫm do sung huyết và xuất huyết, trong khi trường hợp khác chủ yếu biểu hiện gan vàng, nhạt màu.

Thận

Thận có thể:

Sưng;
Nhợt màu;
Sung huyết;
Có lắng đọng urate trong một số trường hợp.

Tổn thương thận không đặc hiệu và cần phân biệt với viêm phế quản truyền nhiễm thể thận, mất nước hoặc ngộ độc.

Túi Fabricius và tuyến ức

Các cơ quan miễn dịch có thể bị teo hoặc tổn thương nếu đàn đồng nhiễm:

Gumboro;
Virus thiếu máu truyền nhiễm;
Các tác nhân gây suy giảm miễn dịch khác.

Teo túi Fabricius không phải là bệnh tích đủ để kết luận IBH và cũng không chứng minh FAdV là nguyên nhân gây suy giảm miễn dịch chính.

Tủy xương và xuất huyết

Khi có thiếu máu truyền nhiễm phối hợp, có thể gặp:

Tủy xương nhạt hoặc vàng;
Thiếu máu rõ;
Xuất huyết dưới da;
Xuất huyết trong cơ;
Xuất huyết ở các cơ quan.

Tràn dịch màng tim

Một lượng dịch trong xoang màng tim có thể xuất hiện ở một số ca nhiễm adenovirus. Khi tràn dịch màng tim nổi bật, kết hợp gan sưng và tỷ lệ chết cao, cần xem xét hội chứng HHS liên quan FAdV-4.

IBH và HHS có liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Việc phân biệt cần dựa trên bệnh tích, mô bệnh học và định type virus.

Bệnh tích vi thể

Tổn thương mô học quan trọng nhất nằm ở gan:

Thoái hóa tế bào gan;
Hoại tử từng ổ hoặc lan rộng;
Sung huyết;
Xuất huyết;
Thâm nhiễm tế bào viêm;
Thể vùi trong nhân tế bào gan.

Thể vùi có thể bắt màu:

Basophilic – xanh tím;
Eosinophilic – hồng đỏ.

Nhân tế bào chứa thể vùi thường phình to và chất nhiễm sắc bị đẩy ra rìa. Tuy nhiên, hình thái thể vùi có thể thay đổi theo chủng virus và giai đoạn tổn thương.

Phát hiện thể vùi trong nhân kết hợp hoại tử gan là bằng chứng rất quan trọng, nhưng vẫn nên kết hợp PCR để xác nhận và định type FAdV.

Chẩn đoán

Chẩn đoán sơ bộ

Có thể nghi ngờ IBH khi đàn có:

Gà thịt dưới 6 tuần tuổi;
Tỷ lệ chết tăng đột ngột;
Gan sưng, vàng nhạt hoặc xuất huyết;
Nhiều ổ hoại tử nhỏ trên gan;
Ít triệu chứng đặc hiệu trước khi chết;
Có tiền sử bệnh tương tự ở những lô cùng nguồn giống.

Lấy mẫu

Nên chọn gà mới mắc bệnh hoặc mới chết, chưa phân hủy.

Mẫu xét nghiệm gồm:

Gan có tổn thương;
Thận;
Lách;
Túi Fabricius;
Tuyến ức;
Tủy xương khi nghi thiếu máu;
Máu hoặc huyết thanh;
Mẫu phân hoặc swab hậu môn trong điều tra dịch tễ.

Cần chia mẫu:

Mẫu tươi, bảo quản lạnh để PCR hoặc phân lập virus;
Mẫu cố định formalin để làm mô bệnh học.

Không đặt mẫu PCR chung trong formalin vì hóa chất này có thể làm ảnh hưởng chất lượng vật liệu di truyền.

Mô bệnh học

Mô bệnh học giúp phát hiện:

Hoại tử tế bào gan;
Thể vùi trong nhân;
Tổn thương cơ quan miễn dịch;
Những tổn thương gợi ý bệnh phối hợp.

Đây là phương pháp quan trọng để chứng minh virus có liên quan trực tiếp đến tổn thương gan, thay vì chỉ hiện diện trong đàn.

PCR và giải trình tự

PCR có thể xác nhận FAdV trong mô. Giải trình tự hoặc các kỹ thuật phân loại phân tử giúp:

Xác định type virus;
So sánh các ổ bệnh;
Đánh giá khả năng truyền từ đàn giống;
Lựa chọn chủng vaccine phù hợp;
Theo dõi dịch tễ theo chuỗi sản xuất.

Kết quả PCR nên được diễn giải cùng bệnh tích và mô bệnh học vì FAdV có thể hiện diện ở gà khỏe.

Phân lập virus và huyết thanh học

Phân lập virus thường phục vụ:

Điều tra chuyên sâu;
Nghiên cứu;
Sản xuất vaccine;
Đánh giá chủng lưu hành.

ELISA có thể được sử dụng để theo dõi kháng thể ở đàn giống hoặc đàn con nhưng ít phù hợp để khẳng định nguyên nhân của một ca bệnh cấp tính nếu sử dụng riêng lẻ.

Chẩn đoán phân biệt

IBH cần được phân biệt với:

Hội chứng viêm gan – tràn dịch màng tim;
Thiếu máu truyền nhiễm ở gà;
Gumboro;
Aflatoxicosis;
Ngộ độc hóa chất;
Nhiễm khuẩn huyết do E. coli;
Salmonellosis;
Tụ huyết trùng;
Viêm gan do vi khuẩn;
Viêm phế quản truyền nhiễm thể thận;
Newcastle và cúm gia cầm;
Bệnh Marek hoặc bệnh u lympho ở gà lớn.

Đặc điểm	IBH	HHS	Aflatoxicosis
Tác nhân	FAdV, thường type 2, 8a, 8b hoặc 11	Chủ yếu FAdV-4	Aflatoxin trong thức ăn
Gan	Sưng, nhạt, xuất huyết và hoại tử	Gan sưng, nhạt hoặc xuất huyết	Gan vàng, mỡ, dễ vỡ
Thể vùi trong nhân	Thường có	Có thể có	Không
Dịch màng tim	Không nổi bật hoặc ít	Thường rõ	Không điển hình
PCR FAdV	Có thể dương tính	Có thể dương tính	Không xác định nguyên nhân
Xác nhận chính	Mô bệnh học và PCR	Bệnh tích, mô bệnh học, PCR	Phân tích độc tố thức ăn

Điều trị

Không có thuốc đặc hiệu diệt FAdV

IBH là bệnh virus nên kháng sinh không tiêu diệt được tác nhân. Việc dùng thuốc không thể thay thế kiểm soát nguồn virus và bệnh nền.

Hỗ trợ đàn có thể bao gồm:

Bảo đảm nước uống sạch;
Điều chỉnh nhiệt độ và thông gió;
Giảm các thao tác gây stress;
Duy trì khả năng tiếp cận thức ăn;
Điều chỉnh điện giải và dinh dưỡng theo đánh giá thú y;
Thu gom xác chết thường xuyên;
Theo dõi lượng nước uống và tỷ lệ chết hằng ngày.

Không nên sử dụng tùy tiện các sản phẩm “bổ gan” với kỳ vọng chúng có thể điều trị virus. Hỗ trợ chức năng gan không đồng nghĩa loại bỏ được FAdV.

Kháng sinh chỉ dành cho nhiễm khuẩn thứ phát

Kháng sinh chỉ nên được cân nhắc khi:

Có bằng chứng nhiễm khuẩn phối hợp;
Kết quả nuôi cấy hoặc bệnh tích phù hợp;
Bác sĩ thú y đánh giá cần thiết.

Không nên dùng kháng sinh hàng loạt chỉ vì tỷ lệ chết tăng. Việc sử dụng phải tuân thủ quy định, đúng hoạt chất, liều lượng và thời gian ngừng thuốc.

Kiểm soát ổ bệnh tại trại

Khi nghi ngờ IBH:

Ghi nhận tỷ lệ chết theo ngày và theo khu chuồng.
Khám nghiệm gà mới chết.
Lấy mẫu trước khi sử dụng thuốc.
Xác nhận bằng mô bệnh học và PCR.
Thu gom xác nhiều lần mỗi ngày.
Hạn chế di chuyển người và dụng cụ giữa các chuồng.
Kiểm tra chất lượng nước và thức ăn.
Xét nghiệm Gumboro, thiếu máu truyền nhiễm và bệnh phối hợp.
Kiểm tra aflatoxin cùng các độc tố nấm mốc.
Thông báo cho trại giống hoặc nhà cung cấp gà con nếu bệnh xuất hiện sớm.
Không chuyển gà bệnh sang trại khác.
Đánh giá lại quy trình vệ sinh giữa hai lứa.

Phòng bệnh

Kiểm soát từ đàn giống

Do FAdV có thể truyền dọc, kiểm soát ở đàn bố mẹ giữ vai trò quan trọng:

Theo dõi tình trạng nhiễm FAdV;
Giám sát kháng thể đàn giống;
Xác định type virus lưu hành;
Áp dụng chương trình vaccine phù hợp;
Kiểm soát virus trong giai đoạn đẻ;
Quản lý trứng bẩn và trứng sàn;
Vệ sinh trại ấp;
Truy xuất nguồn gốc các đàn con phát bệnh.

Miễn dịch tốt ở đàn mẹ giúp truyền kháng thể bảo hộ cho gà con trong những tuần đầu.

Vaccine

Vaccine FAdV có thể được áp dụng ở đàn giống tại những khu vực có nguy cơ. Một số nơi sử dụng:

Vaccine sống;
Vaccine bất hoạt;
Vaccine đơn type hoặc đa type;
Vaccine tự thân được sản xuất từ chủng virus của khu vực, khi pháp luật và điều kiện chuyên môn cho phép.

Khả năng bảo hộ có thể phụ thuộc vào sự tương đồng giữa chủng vaccine và chủng lưu hành. Vì vậy, không nên lựa chọn vaccine chỉ dựa trên kết quả “FAdV dương tính” mà cần định type hoặc phân tích dịch tễ phù hợp.

Vệ sinh và an toàn sinh học

Mặc dù FAdV phân bố rộng và khó loại bỏ hoàn toàn, an toàn sinh học vẫn giúp giảm liều nhiễm và hạn chế lây lan giữa các đàn:

Áp dụng “cùng vào – cùng ra”;
Không ghép nhiều lứa tuổi;
Làm sạch kỹ chất hữu cơ;
Loại bỏ chất độn cũ;
Vệ sinh máng và đường nước;
Kiểm soát người và phương tiện;
Dùng dụng cụ riêng cho từng chuồng;
Kiểm soát chuột, côn trùng và chim hoang;
Bố trí thời gian trống chuồng hợp lý;
Sử dụng chất sát trùng có hiệu lực với virus không vỏ.

Làm sạch cơ học phải được thực hiện trước sát trùng. Phân và chất hữu cơ có thể làm giảm đáng kể hiệu lực hóa chất.

Kiểm soát bệnh gây suy giảm miễn dịch

Xây dựng chương trình vaccine Gumboro phù hợp;
Kiểm soát virus thiếu máu truyền nhiễm từ đàn giống;
Đánh giá Marek và các bệnh nền;
Kiểm tra túi Fabricius, tuyến ức và tủy xương;
Tránh stress nhiệt và mật độ quá cao;
Đảm bảo dinh dưỡng cân đối;
Kiểm soát độc tố nấm mốc.

Bệnh có lây sang người không?

FAdV gây IBH trên gia cầm không được xem là tác nhân gây bệnh cho người. Tuy nhiên, khi khám nghiệm vẫn cần sử dụng găng, khẩu trang và vệ sinh dụng cụ vì xác gia cầm có thể mang thêm vi khuẩn hoặc các mầm bệnh khác.

Không sử dụng hoặc tiêu thụ gia cầm chết, đang bệnh hoặc không rõ nguyên nhân.

Bảng nhận diện nhanh

Nội dung	Đặc điểm thường gặp
Tác nhân	Adenovirus gia cầm – FAdV
Đối tượng chính	Gà thịt non, thường dưới 6 tuần
Đường truyền	Qua trứng và truyền ngang qua phân, dụng cụ, môi trường
Dấu hiệu nổi bật	Tỷ lệ chết tăng đột ngột, gà ủ rũ
Bệnh tích chính	Gan sưng, nhạt màu, xuất huyết, ổ hoại tử
Vi thể	Hoại tử tế bào gan, thể vùi trong nhân
Xác nhận	Mô bệnh học kết hợp PCR
Điều trị đặc hiệu	Không có
Kiểm soát	Miễn dịch đàn giống, vaccine phù hợp, vệ sinh và kiểm soát bệnh nền

Checklist chẩn đoán tại trang trại

Ghi nhận tuổi bắt đầu chết;
Lập biểu đồ tỷ lệ chết hằng ngày;
Kiểm tra nguồn đàn giống;
Khám nghiệm ít nhất một số con mới chết;
Quan sát màu sắc, kích thước và điểm xuất huyết trên gan;
Kiểm tra dịch màng tim;
Kiểm tra túi Fabricius, tuyến ức và tủy xương;
Lấy gan tươi làm PCR;
Cố định gan trong formalin làm mô bệnh học;
Xét nghiệm FAdV và định type nếu cần;
Loại trừ Gumboro và virus thiếu máu truyền nhiễm;
Kiểm tra aflatoxin trong thức ăn;
Nuôi cấy vi khuẩn khi nghi nhiễm trùng thứ phát;
Đối chiếu các lô cùng nguồn giống và ngày nở.

Kết luận

Viêm gan thể vùi là bệnh virus quan trọng trên gà thịt non, có thể gây tỷ lệ chết tăng nhanh và tổn thương gan nghiêm trọng. Gan sưng, nhạt màu hoặc xuất huyết là dấu hiệu gợi ý, nhưng không đủ để chẩn đoán xác định.

Chẩn đoán đáng tin cậy cần kết hợp biểu đồ tỷ lệ chết, bệnh tích, mô bệnh học và PCR. Kiểm soát lâu dài phải bắt đầu từ đàn giống, miễn dịch mẹ, lựa chọn vaccine phù hợp, vệ sinh trại ấp và quản lý các bệnh gây suy giảm miễn dịch.

Thông tin SEO đề xuất

Tiêu đề SEO: Viêm gan thể vùi ở gà: Nguyên nhân, bệnh tích và phòng bệnh
Đường dẫn: viem-gan-the-vui-ibH-tren-ga
Mô tả: Viêm gan thể vùi IBH do adenovirus gây chết nhanh ở gà non. Nhận biết bệnh tích gan, đường lây, chẩn đoán PCR và biện pháp phòng bệnh.
Từ khóa: viêm gan thể vùi, IBH trên gà, adenovirus gia cầm, FAdV, gan xuất huyết ở gà, viêm gan virus trên gà.

Nguồn tham khảo

Ghi chú bản quyền: Đây là bài biên soạn, diễn giải và cập nhật độc lập bằng tiếng Việt dành cho CHANNUOI.VN, không phải bản dịch nguyên văn. Khi xuất bản nên giữ phần nguồn tham khảo và không sao chép hình ảnh của tài liệu gốc nếu chưa được chủ sở hữu cho phép.